‘Alles is veiligheid’

Klant PAX

Voor het donateursblad van vredesorganisatie PAX ging ik in gesprek met historicus en terrorismedeskundige Beatrice de Graaf. Over vrijheid, veiligheid en terrorismebestrijding. ‘Vandaag de dag is alles veiligheid, van camera tot hoofddoek.’

‘Alles is veiligheid’

Op 5 mei vieren we Bevrijdingsdag en het leven in vrijheid. Maar voor welke Nederlander heeft vrijheid nog betekenis? Voor de meesten van ons is dat zo vanzelfsprekend dat we het haast vergeten. We maken ons liever druk om andere zaken zoals veiligheid. Beatrice de Graaf, historicus en terrorismedeskundige: ‘Vandaag de dag is alles veiligheid, van camera tot hoofddoek.’

Van vrijheid naar veiligheid. Terwijl we in de jaren tachtig ons bekommerden om onze dierbare vrijheden, maken we ons nu vooral druk om onze veiligheid. Kan ik nog wel veilig over straat? Word mijn gezin voldoende beschermd door de overheid? We leven in een wereld waarin het aantal veiligheidsmaatregelen blijft toenemen. ‘De laatste jaren is er een verdichting van veiligheidsmaatregelen ontstaan’, vertelt historicus en terrorismedeskundige Beatrice de Graaf. ‘In jargon noemen we dit ‘securitisering’.’ De Graaf doet onderzoek naar veiligheid en terrorismebestrijding in Nederland. ‘Wij zijn continu op zoek naar allesomvattende oplossingen als het gaat om veiligheid.’

Deze focus op veiligheid, waarom is dat?

‘We leven in een risicomaatschappij. Voortdurend zijn we bezig met het uitbannen van alle mogelijke risico’s die zich in de toekomst kunnen voordoen. Alles wordt in kaart gebracht; hele databanken worden opgezet. Hiermee stellen we de ‘standaard’ vast en alles wat daarvan afwijkt. Met andere woorden, we bepalen welke mensen tot een risicogroep behoren. Van diabetes tot en met achterstandswijk. Aan dit risicomanagement doen we allemaal mee: als mondige burger eisen we bescherming, de overheid geeft prioriteit aan veiligheidsmaatregelen en bedrijven spelen er gretig op in.’

‘Het echte gevaar is de boze burger zelf’, schrijft u. Hoezo?

‘De burger eist allerlei veiligheidsmaatregelen, maar anderen kunnen daarvan de dupe worden. Databanken produceren standaardgedrag en construeren dus ook afwijkende profielen. Daarmee creëren ze de ‘ander’. Maar iedereen kan zo’n afwijking van de norm worden. Jouw buurt kan worden bestempeld als een risicowijk waardoor je moeilijker een hypotheek kunt krijgen. Jouw persoonlijke vrijheid komt hier in het geding.’

U heeft het over een ‘noodtoestand’.

‘Het lijkt alsof er een staat van permanente opwinding is gecreëerd. Toen er laatst een verwarde man door de trein rende en zei dat hij een bom had (en trouwens ook dat hij van iedereen hield), werd heel het treinverkeer lam gelegd. Voordat duidelijk werd wat deze man van plan was, beweerde de NS al dat er een aanslag was verijdeld. De man was duidelijk in de war. Doordat er constant wordt ingezoomd op veiligheid, ook door de media, is het overal. Onveilige beelden, groots en met veel drama, dat verkoopt.’

Maar veel veiligheidsmaatregelen zijn er toch niet voor niets?

‘Tuurlijk, bommen ontploffen echt. Er zijn aanslagen verijdeld en radicale netwerken in kaart gebracht. Maar wat zou er anders gebeurd zijn? En wat zijn de gevolgen van deze aanpak op de lange termijn, bijvoorbeeld door er zoveel aandacht aan te geven? Neem de aanslagen van de Rote Armee Fraktion (RAF) in Duitsland in de jaren zestig en zeventig. Het RAF-geweld en het optreden van de overheid kregen ontzettend veel aandacht. Het gevolg was een nationale hysterie. Iedereen werd onrustig en angstig. Nederland deed dat overigens heel anders in die tijd. De treinkapingen door Molukse activisten in 1975 en 1977 werden snel opgelost en er werden weinig nieuwe maatregelen genomen. Zo zou dat nu niet meer kunnen.’

We laten ons gek maken.

‘Een beetje wel, ja. We hebben een automatische afkeer tegen geweld. We willen onze familie en omgeving veilig houden. Maar wat als dat gepaard met een rechtvaardiging van meer geweld naar anderen?’

Is er ook verzet tegen deze ontwikkeling?

‘Zeker, er klinken tegengeluiden. Mensen vragen zich af of het allemaal wel zo nuttig is. Wat kost dat wel niet, al die veiligheidsmaatregelen? En slaan we niet door met die databanken? Onlangs werd het landelijk patiëntendossier afgewezen door de Eerste Kamer. Het plan voor databank met dna-profielen van alle Nederlanders, een idee van de korpschef van de politie Rotterdam-Rijnmond, werd direct van tafel geveegd.’

Een tijdelijke bubbel dus?

‘Wie weet. De economische crisis zet de zaken in perspectief. De krijgsmacht moet een miljard bezuinigen. Misschien komt er straks een bubbel van matigen. Ik ben geen cultuurpessimist; het kan veranderen. Al kun je veiligheidsmaatregelen niet zomaar terugdraaien. Wat wel kan zijn maatregelen nemen voor het beschermen van je rechten. Dat gebeurt al mondjesmaat.’

Maar ondertussen zit de burger met een onveilig gevoel. Waar ligt wel de oplossing?

‘Er moet meer vertrouwen in de samenleving komen. Als je goed voor je omgeving zorgt en opkomt voor het algemeen belang, wordt de maatschappij werkelijk veiliger. Voormalig premier Tony Blair zei in 2005 na de aanslagen in Londen: “We laten onze open en vrije samenleving niet terroriseren.” Oftewel, we gaan niet mee in het denken in angsten.’

Klinkt als een advies richting Den Haag.

‘Onderzoek relativeren aan de politiek is zeker nuttig. Er komen ook regelmatig vragen uit de praktijk waarmee ik aan de slag ga. Al blijf ik natuurlijk wel een wetenschapper; beleidsaanbevelingen maak ik niet.’

Beatrice de Graaf (1976) is historicus en doet onderzoek naar (de geschiedenis van) terrorisme en veiligheid. Ze is als universitair hoofddocent verbonden aan het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme van Campus Den Haag en Universiteit Leiden. In 2010 verscheen haar boek ‘Theater van de angst. De strijd tegen terrorisme in Nederland, Duitsland, Italië en Amerika’.

Magazine Vrede.Nu van PAX, zomer 2011